Trong Tiếng Anh, chúng ta thường bắt gặp hai dạng (thể) của một câu phát biểu: thể chủ động và thể bị động. Chẳng hạn, khi một người ở thể chủ động, người đó là chủ thể thực hiện một hành động nào đó. Tuy nhiên, nếu người này ở thể bị động, thì người này bị tác động hoặc được một chủ thể khác thực hiện hành động trên mình. Điểm khác biệt của hai thể này nằm ở chỗ, một bên nhấn mạnh đến chủ thể của hành động, tức là ý chí và hành động tự do của chủ thể đó; còn bên còn lại nhấn mạnh đến đối tượng của hành động. Qua đó, chúng ta nhận ra rằng ngôn ngữ không chỉ là phương tiện để giao tiếp mà nó còn phản ánh cả bản chất của con người. Theo lẽ tự nhiên, hầu hết ai trong chúng ta cũng mong muốn khẳng định tính tự chủ và ý chí tự do của mình. Chúng ta ít khi muốn ai đó điều khiển hay gây ảnh hưởng trên cuộc sống của mình. Tuy nhiên, không phải lúc nào ở trong thế bị động cũng mang tính tiêu cực. Chúng ta sẽ thấy rằng trong đời sống đức tin, chiều hướng này sẽ bị đảo ngược khi mà điều cốt yếu không phải là chúng ta chủ động nhưng là Thiên Chúa và chúng ta phải ở lại trong tình trạng bị động của ân sủng.
Hôm nay, Giáo Hội hoàn vũ long trọng mừng lễ Thánh Giuse – Bạn Trăm Năm của Đức Trinh Nữ Maria. Quả thật, đây là một niềm vui vì Thiên Chúa đã ban cho chúng ta mẫu gương của Thánh Cả Giuse trong việc sống đức tin trọn hảo. Thật không ngoa khi nói rằng chúng ta phải luôn vui vì chúng ta có một đấng đầy quyền thế trước mặt Thiên Chúa cầu bàu cho chúng ta. Nơi cuộc đời của Thánh Cả, chúng ta thu lượm được cho mình những hoa trái tuyệt hảo của đức tin, lòng trông cậy và tình yêu mến dạt dào cho công trình của Thiên Chúa.
Tin Mừng hôm nay cho chúng ta một ví dụ điển hình về tình trạng bị động của mỗi người. Thánh Mátthêu thuật lại rằng Đức Maria đã đính hôn với Thánh Giuse, nhưng trước khi hai người về chung sống thì Đức Maria đã thụ thai bởi quyền năng của Chúa Thánh Thần. Vì là người công chính nên Thánh Giuse không muốn tố cáo Đức Maria, vì vậy ngài định tâm lìa bỏ cách kín đáo. Thế nhưng, sứ thần Thiên Chúa đã hiện ra với ngài trong giấc mơ và bảo ngài đừng lo lắng mà đưa Đức Maria về nhà mình bởi vì Mẹ thụ thai bởi quyền năng của Chúa Thánh Thần. Hiểu được điều đó, ngài đã thực hiện như lời sứ thần truyền.[1] Câu chuyện trên nói về sự chuyển biến trong suy nghĩ và hành động của Thánh Giuse, từ thể chủ động sang thể bị động.
Trước khi được sứ thần hiện đến, ngài đã có cho mình ý định lìa bỏ Đức Maria cách kín đáo. Ngài là người công chính nên không muốn Đức Mẹ phải chịu bất kỳ thiệt hại nào. Thánh Giuse có quyền tố cáo theo luật Môsê nhưng ngài đã chọn cách không làm như vậy. Theo cái nhìn của người đời, Thánh Giuse đã hành động thật nhân bản và nhân văn. Ngài biết nghĩ cho người khác và tôn trọng phẩm giá bất khả xâm phạm của Đức Maria và hài nhi trong bụng. Ngài ý thức và sử dụng ý chí tự do của mình để bảo vệ sự sống chứ không phải là gây hại cho món quà thiêng liêng ấy. Qua đó, chúng ta cũng học được nơi Thánh Giuse sự điềm tĩnh và việc phân tích thấu đáo sự việc xảy đến trong hoàn cảnh có phần rối loạn này.
Sự việc chuyển biến diễn ra trong một cách thế vượt xa kế hoạch ban đầu của ngài. Thiên Chúa đã can thiệp bằng cách mạc khải cho ngài ý định nhiệm mầu của Thiên Chúa. Sự việc Đức Maria thụ thai không theo cách thế tự nhiên nữa nhưng là một sự can thiệp siêu nhiên để rồi Con Thiên Chúa nhập thể trong lòng Trinh Nữ Maria. Qua đó, Thánh Giuse được cộng tác trong việc hoàn thành lời hứa cứu độ. Ngài sẽ trở thành cha nuôi của Đấng Cứu Độ. Một khi đón nhận sứ mạng cao cả đó, ngài cũng chấp nhận cả trách nhiệm bảo vệ, nuôi nấng và chăm sóc Con Thiên Chúa trong mọi hoàn cảnh. Như vậy, chúng ta thấy được rằng từ thế chủ động trong kế hoạch ban đầu, Thánh Giuse đã hoàn toàn ở trong thế bị động trước kế hoạch của Thiên Chúa. Một khi hiểu được ý định nhiệm mầu của Thiên Chúa, ngài đã để ý chí và trí lý của mình sang một bên, đồng thời mở lòng hoàn toàn cho Thiên Chúa. Thánh Cả đã làm như lời sứ thần truyền tức là chấp nhận trở nên khí cụ của Thiên Chúa.
Sự chuyển biến này đòi hỏi nơi Thánh Giuse những nhân đức quan trọng mà không có chúng ngài sẽ khó có thể đón nhận được ý định của Thiên Chúa. Trước hết, đó chính là một tâm hồn biết lắng nghe. Điều này thể hiện rõ trong trình thuật Tin Mừng. Giuse là một người với nội tâm sâu sắc, biết lắng nghe lòng mình và biết nghĩ cho người khác. Nhờ biết ở lại trong sự cô tịch nội tâm mà ngài có thể lắng nghe được tiếng Chúa qua lời của sứ thần. Dù hoàn cảnh bên ngoài có bấp bênh thế nào nhưng nội tâm bình an thì không gì có thể gây xao động được. Kế đến, đó là một lòng tin tưởng vững vàng. Bên cạnh là người công chính, Thánh Giuse còn là con người của đức tin. Nhờ đức tin, ngài hiểu được ý định của Thiên Chúa bởi vì ý định này vượt trên hiểu biết của lý trí. Cuối cùng, đó là sự vâng phục tuyệt đối. Ngài không thể vâng theo kế hoạch của Thiên Chúa nếu trước hết ngài không thực sự lắng nghe và hiểu được nhờ đức tin. Cho nên, hành vi vâng phục nói lên một sự “đầu hàng” tuyệt đối trước Thiên Chúa. Giờ đây, ngài ở trong sự bị động để cho Thiên Chúa chủ động làm mọi sự Ngài muốn.
Đan sĩ Miriam Pollard đã có đoạn viết rất hay về kinh nghiệm chủ động và bị động mà chúng ta đã bàn ở trên trong tác phẩm The Other Face of Love – Dialogues with the Prison Experience of Albert Speer. Vị đan sĩ này viết như sau: Kinh nghiệm về tính chủ động nhấn mạnh đến điều mà chúng ta làm. Chúng ta nỗ lực hết mình để nắm bắt được điều đang diễn ra. Ngược lại, kinh nghiệm bị động nhấn mạnh đến điều mà chúng ta không thể làm. Chọn lựa, trong trường hợp này, là kiên trì, nhẫn nại, và tiếp tục đi. Chọn lựa ở đây là kiên nhẫn, đôi lúc là kiên cường, vâng phục, lần mò bước tiếp, hay thức dậy vào buổi sáng để đặt một chân trước chân còn lại. Chọn lựa ở đây là triệu hồi sự can đảm và hy vọng trước sự việc mà chúng ta không thể làm được.[2]
Qua đó, chúng ta có được sự so sánh và bắt chước theo gương của Thánh Cả Giuse. Theo khuynh hướng tự nhiên, chúng ta muốn kiểm soát và có thể làm mọi thứ mà chúng ta hiểu và đủ sức để làm được. Tuy nhiên, nhiều khi vì quá tự tin vào chính mình mà chúng ta dễ rơi vào cạm bẫy của sự kiêu ngạo. Chúng ta nghĩ rằng mình có thể làm mọi thứ và cũng chẳng cần ai giúp đỡ. Kinh nghiệm chủ động nói lên khuynh hướng quy về mình. Nếu điều này bị đẩy đến cao độ sẽ dẫn đến nguy cơ áp đặt và mong muốn người khác làm theo ý mình. Học nơi Thánh Giuse, chúng ta ý thức mình có những giới hạn để dù trong kinh nghiệm chủ động, chúng ta cũng biết nhìn nhận cách thấu đáo mọi sự với sự khiêm nhường. Hơn thế nữa, chúng ta biết rằng mình không là duy nhất và có rất nhiều điều mà chúng ta không thể hiểu được và làm được. Chúng ta cần có bước chuyển từ thể chủ động sang thể bị động để ở đó chúng ta hoàn toàn phó mình cho mầu nhiệm của đức tin. Nhờ đó chúng ta mới có thể tiến tới hiểu biết chân thực. Để được như vậy, chúng ta cần học hỏi để biết lắng nghe hơn, tin tưởng hơn và vâng phục thánh ý Thiên Chúa hơn. Bên cạnh đó, chúng ta cần giữ cho mình kiên nhẫn, đôi lúc là kiên cường trước nghịch cảnh, thậm chí là lần mò trong đêm tối của đức tin, hay cả sự nhàm chán của cuộc sống hằng ngày. Qua đó, chúng ta buông mình cho Thiên Chúa trong sự thinh lặng tuyệt đối của lý trí và ý chí để rồi Thiên Chúa sẽ dẫn dắt chúng ta đến hiểu biết thực sự qua góc nhìn của Thiên Chúa chứ không phải góc nhìn hạn hẹp của con người.
Ước mong mỗi người trong chúng ta, dù trong bậc sống nào cũng tìm được gợi hứng từ mẫu gương tuyệt hảo của Thánh Cả Giuse. Chúng ta cần nhớ rằng ơn gọi của chúng ta là được nên thánh, tức là được hưởng phúc Thiên Đàng với Thiên Chúa. Hành trình đời sống của chúng ta là hành trình tiến về quê phúc đó. Và hành trình này không thể thành toàn nếu chúng ta tự bước đi bằng chính sức lực của mình. Ngược lại, nó là hành trình của đức tin nơi chúng ta bước đi bằng sức mạnh của Thiên Chúa. Chúng ta được mời gọi để qua một bên mọi toan tính cá nhân và làm rỗng chính mình để Thiên Chúa làm những gì Ngài muốn cho từng người. Vượt trên mọi điều chính là chúng ta để cho Đức Kitô sống trong chúng ta như cách mà Thánh Gioan Thánh Giá cũng đã sống “Như hết thảy các thánh, Gioan Thánh Giá lặp lại Đức Giêsu Kitô. Nhưng linh hồn ngài rất trống không đến nỗi nó làm cho tiếng nói của Con Thiên Chúa có âm sắc của vực thẳm.”[3] Cho nên, đời sống tâm linh chủ yếu là một tiếng vâng và một tiếng không. Tiếng vâng mở ra cho chúng ta sự viên mãn của Thiên Chúa trong mức độ tiếng không kéo chúng ta ra khỏi thụ tạo.[4]
Philip Nguyên, SDS
[1] Tin Mừng theo thánh Mátthêu, chương 1, câu 16, 18-25.
[2] Miriam Pollard, The Other Face of Love – Dialogues with the Prison Experience of Albert Speer, trang 106.
[3] Francois de Sainte Marie, O.C.D., Vừa lên núi, vừa ca hát – Để đọc Thánh Gioan Thánh Giá, trang 34.
[4] Ibid, trang 35.
